2025-10-24
Zdarza się, że energii brak nawet na najprostsze rzeczy. U części osób ten stan nie mija tygodniami. Jednym z możliwych powodów bywa zbyt niski poziom hemoglobiny. Nawet jeśli dziś nie masz typowych dolegliwości, warto wiedzieć, czym jest hemoglobina, za co odpowiada i co dzieje się, gdy jej ubywa.
Czym jest hemoglobina?
Hemoglobina to białko obecne w czerwonych krwinkach. Składa się z czterech łańcuchów globiny, z których każdy łączy się z grupą hemową zawierającą jon żelaza Fe²⁺. W takim środowisku żelazo nie przechodzi w formę Fe³⁺ i może odwracalnie wiązać tlen. Pojedyncza cząsteczka hemoglobiny przenosi do czterech cząsteczek O₂.
Przyłączenie pierwszej cząsteczki tlenu zmienia konformację białka i ułatwia związanie kolejnych. Dzięki temu krew przenosi wielokrotnie więcej tlenu niż samo osocze. Mechanizm działa sprawnie także przy zmiennym ciśnieniu parcjalnym tlenu, więc tkanki dostają to, czego potrzebują.
Odmiany hemoglobiny: HbA, HbA₂, HbF
W zależności od zestawu łańcuchów polipeptydowych wyróżnia się kilka form:
- HbA i HbA₂ – u zdrowych dorosłych stanowią odpowiednio ok. 97% i ok. 2,5% całej puli. Rola HbA₂ jest podobna do HbA, lecz jej udział rośnie w niektórych zaburzeniach, np. w beta-talasemii.
- HbF (płodowa) – ma większe powinowactwo do tlenu niż hemoglobina matki, dzięki czemu skutecznie „odbiera” go z krwi łożyskowej. Po urodzeniu jest stopniowo zastępowana przez HbA; około 6. miesiąca życia pozostaje jej śladowa ilość.
Hemoglobina glikowana (HbA1c)
HbA1c powstaje, gdy cząsteczka glukozy wiąże się z hemoglobiną. Jej poziom odzwierciedla średnią glikemię z około 2–3 miesięcy. Typowy zakres u osób bez zaburzeń gospodarki węglowodanowej to mniej więcej 4–6%; wyższe wartości sugerują podwyższony poziom cukru.
Nieprawidłowe warianty: HbS, HbC, HbE
- HbS występuje w anemii sierpowatej. Mutacja w łańcuchu beta powoduje, że odtlenowana hemoglobina zmienia kształt krwinek na sierpowaty.
- HbC i HbE to inne warianty wynikające z mutacji, które modyfikują wymiary i właściwości erytrocytów oraz obniżają skuteczność transportu gazów.
Co robi hemoglobina: tlen i dwutlenek węgla
Transport tlenu. W pęcherzykach płucnych, przy wysokim ciśnieniu parcjalnym O₂, hemoglobina wiąże tlen. Z utlenowaną krwią tętniczą trafia on do tkanek, gdzie niższe pO₂ oraz obecność CO₂ i jonów H⁺ sprzyjają jego oddaniu komórkom na potrzeby metabolizmu.
Transport dwutlenku węgla. Część CO₂ (około kilkanaście procent) niesiona jest w postaci karbaminianów, czyli połączeń CO₂ z grupami aminowymi globiny. W płucach związek się rozpada i dwutlenek węgla jest wydychany.
Prawidłowe zakresy stężenia hemoglobiny
Zakresy różnią się w zależności od wieku, płci i stanu fizjologicznego:
- kobiety: 12–16 g/dl,
- kobiety w ciąży: 11–14 g/dl,
- mężczyźni: 13–16,5 g/dl,
- 1–2. tydzień życia: 13,4–20 g/dl,
- ok. 6. miesiąc życia: 10,1–12,7 g/dl,
- 6–18 lat: 10,6–15,4 g/dl.
Na wynik wpływają m.in. nawodnienie, palenie tytoniu czy wysokość nad poziomem morza. Wyniki zawsze warto interpretować łącznie z innymi parametrami.
Kiedy mówimy o niedokrwistości?
Anemię rozpoznaje się, gdy stężenie hemoglobiny spada poniżej wartości odniesienia:
- kobiety: < 12 g/dl,
- mężczyźni: < 14 g/dl,
- ciąża: < 11 g/dl.
Niedotlenione tkanki sygnalizują problem szeregiem objawów.
Objawy niskiej hemoglobiny
Ogólne: przewlekłe zmęczenie, bladość skóry i śluzówek, zawroty głowy, wygładzony język, utrata apetytu czy zmiana odczuwania smaku.
Sercowo-naczyniowe: tachykardia jako mechanizm kompensacyjny, niskie ciśnienie, duszność już przy niewielkim wysiłku.
Neurologiczne: gorsza koncentracja, bóle głowy.
W cięższych postaciach: łamliwe paznokcie, wypadanie włosów, zajady, kołatania serca, bóle w klatce piersiowej lub kończynach.
Nieleczona anemia zwiększa ryzyko: spadku libido i zaburzeń owulacji, trwałych uszkodzeń narządów z powodu niedotlenienia, pogorszenia funkcji poznawczych (zwłaszcza u dzieci i seniorów), częstszych infekcji. Stężenia < 6,5 g/dl stanowią zagrożenie życia.
Ciąża, a niska hemoglobina
W ciąży objętość osocza rośnie, co fizjologicznie obniża stężenie hemoglobiny. Mimo to niedokrwistość w tym okresie niesie istotne ryzyko: powikłań okołoporodowych, gorszego gojenia, depresji poporodowej, niskiej masy urodzeniowej i zaburzeń rozwoju, przedwczesnego porodu czy poronienia. U niemowląt sprzyja anemii i słabszej odporności.
Dzieci - na co zwrócić uwagę?
U maluchów deficyt hemoglobiny szybko odbija się na rozwoju. Dziecko bywa apatyczne, unika ruchu, ma chłodne kończyny, sine usta, trudności w nauce. Długotrwałe niedobory mogą spowalniać wzrost i rozwój intelektualny oraz nasilać problemy emocjonalne.
Skąd bierze się niski poziom hemoglobiny?
Najczęściej problem dotyczy produkcji krwinek w szpiku. Przyczyną mogą być:
- niedostateczna podaż kluczowych składników krwiotwórczych,
- choroby szpiku,
- przewlekła choroba nerek (mniej erytropoetyny),
- długotrwałe stany zapalne i infekcje,
- niedoczynność tarczycy.
Do anemii prowadzi także utrata krwi (uraz, krwawienia z przewodu pokarmowego, bardzo obfite miesiączki) oraz przyspieszony rozpad erytrocytów w przebiegu:
- chorób wrodzonych (np. anemia sierpowata, talasemie),
- schorzeń autoimmunologicznych,
- zakażeń wirusowych i pasożytniczych,
- działań niepożądanych leków lub toksyn.
Najczęstsze niedobory: żelazo, witamina B12, kwas foliowy
Większość przypadków anemii wynika z deficytu żelaza, rzadziej B12 czy B9. Składniki te są niezbędne do wytwarzania hemoglobiny i dojrzewania krwinek. Znaczenie mają też inne pierwiastki i witaminy wspierające krwiotworzenie i ochronę żelaza przed utlenieniem, m.in.: miedź, cynk, kobalt, mangan, molibden, a także selen oraz witaminy C i E.
Jak leczyć niedokrwistość?
Postępowanie zależy od przyczyny:
- Niedobór żelaza: doustne preparaty (np. siarczan lub glukonian żelaza); przy ciężkich niedoborach lub zaburzeniach wchłaniania – podanie dożylne.
- Niedokrwistość megaloblastyczna: uzupełnianie witaminy B12 (doustnie lub w iniekcjach) i kwasu foliowego; w postaci złośliwej leczenie zwykle przewlekłe.
- Choroby współistniejące: terapia schorzenia podstawowego (np. niewydolności nerek, chorób autoimmunologicznych, zaburzeń wchłaniania) oraz leczenie objawowe anemii.
Jak potwierdzić niedokrwistość?
Punktem wyjścia jest morfologia krwi z oceną: Hb, liczby erytrocytów, hematokrytu, MCV i MCH. Dodatkowo zlecane bywa:
- ferrytyna (marker zapasów żelaza),
- retikulocyty (aktywność szpiku),
- w razie potrzeby badania pogłębione, np. test Coombsa czy biopsja szpiku.
Wyniki należy interpretować w kontekście stanu klinicznego i zakresów referencyjnych danego laboratorium.
Dieta a hemoglobina
Jadłospis bogaty w składniki krwiotwórcze pomaga utrzymać prawidłowe wartości. Liczy się nie tylko ilość żelaza, ale i jego forma oraz wchłanialność. Warto dbać także o odpowiednią podaż witaminy B12 i kwasu foliowego, a w ciąży dobierać produkty bezpieczne dla matki i dziecka. Zbilansowana dieta i regularne badania to najlepsza profilaktyka.
Podsumowanie
Hemoglobina dostarcza tlen i pomaga usuwać dwutlenek węgla, więc jej poziom bezpośrednio przekłada się na samopoczucie. Zbyt mało Hb to zmęczenie dziś i realne ryzyko powikłań jutro. Dbaj o dietę bogatą w żelazo, B12 i foliany, kontroluj morfologię i reaguj, gdy pojawią się niepokojące objawy. Dzięki temu łatwiej utrzymasz siły i zdrowie na co dzień.