2025-10-22
Grechuta śpiewał: „Wiosna, wiosna, wiosna, ach to ty”. Czekamy na nią wszyscy: na ciepłe powietrze, przebiśniegi i bazie. Niestety razem z pierwszymi słonecznymi dniami często pojawia się też awitaminoza. Co to za stan, jak się objawia i do czego prowadzi? Sprawdź poniżej
Prawidłowy poziom witamin a zdrowie
Witaminy noszą wspólną nazwę, ale nie tworzą jednej, prostej grupy. Jedne to alkohole, inne kwasy, kolejne ich pochodne lub sole. Ta różnorodność sprawia, że uczestniczą w milionach reakcji niezbędnych do pracy organizmu. Potrafią wiązać elektrony, atomy i grupy chemiczne, przenosić je we właściwe miejsce albo łączyć się z biocząsteczkami i zmieniać ich działanie. Można je porównać do doświadczonej obsługi, która nie tylko „dostarcza danie”, ale też pomaga je właściwie podać.
Organizm niemal w ogóle nie wytwarza witamin samodzielnie, dlatego trzeba dostarczać je z jedzeniem w formie aktywnej lub jako prekursory. Gdy tego brakuje, pojawiają się dolegliwości, a przy dłuższym zaniedbaniu rozwija się awitaminoza.
Awitaminoza - co to takiego?
To stan głębokiego, przewlekłego, czasem całkowitego deficytu jednej lub kilku witamin, który poważnie zaburza pracę narządów i układów. Zwykle prowadzi do określonej choroby, a nieleczony może skończyć się śmiercią.
Skąd się bierze brak witamin?
Awitaminoza bywa częstsza tam, gdzie dostęp do żywności lub różnorodności składników jest ograniczony. Przykłady to regiony, w których dominują monotonne diety, jak oparte na białym ryżu, co sprzyja niedoborom witamin z grupy B. Ale dotyczy też osób na nieprawidłowej diecie. Szacuje się, że ponad 6 mld ludzi ma niedobór witaminy E, a niemal połowa populacji za mało witaminy C. W Polsce u 25–50% osób stwierdza się zbyt niski poziom witamin A i E, D oraz kwasu foliowego (B9).
Na braki wpływa nie tylko jadłospis. Zubożenie gleb zmniejsza zawartość minerałów w warzywach i owocach. Wiele osób wybiera żywność wysoko przetworzoną i nadużywa alkoholu, co pogarsza wchłanianie. Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach potrzebują też odpowiedniej ilości lipidów, by zostały prawidłowo wchłonięte.
Zaburzenia wchłaniania witamin
Do niedoborów mogą prowadzić leki zaburzające wchłanianie lub metabolizm witamin, na przykład penicylamina, izoniazyd, fenytoina, barbiturany. Swoje robią choroby przewodu pokarmowego i inne schorzenia, m.in.:
- zespół złego wchłaniania
- choroba Leśniowskiego-Crohna
- choroba Addisona-Biermera
- celiakia
- przewlekłe stany zapalne o etiologii grzybiczej lub bakteryjnej
- choroby nerek, wątroby, trzustki
- nowotwory
Jak objawia się awitaminoza?
Obraz zależy od roli danej witaminy, ale często pojawia się ogólne osłabienie i zwiększona podatność na infekcje. Ponieważ mówimy o znacznym deficycie, symptomy ze strony narządów potrafią mocno utrudniać codzienne funkcjonowanie.
Objawy u dzieci
U najmłodszych niedobory są szczególnie groźne, bo hamują rozwój fizyczny i intelektualny. Typowe sygnały to senność, brak energii, częste choroby, trudności z nauką i koncentracją.
Awitaminoza witaminy A
Witamina A dba o skórę, wzrok i regenerację nabłonków. Jej brak wywołuje kurzą ślepotę, która bez leczenia może przejść w trwałą ślepotę. W krajach rozwijających się odpowiada rocznie za 250–500 tys. przypadków ślepoty u dzieci, a połowa z nich kończy się zgonem, bo deficyt osłabia odporność i syntezę komórek. Najczęstsze objawy:
- suchość skóry i rogowacenie naskórka
- łamliwość włosów i paznokci
- suchość spojówek, rogówki i gałki ocznej (jak w zespole suchego oka)
- przewlekłe zmęczenie
- gorsze widzenie po zmroku
Awitaminoza witaminy D
Witamina D ma kluczowe znaczenie dla gospodarki wapniowo-fosforanowej i mineralizacji kości, a dodatkowo wspiera układ nerwowy oraz odporność. Jej głęboki niedobór u dzieci prowadzi do krzywicy, a u dorosłych do osteoporozy i osteomalacji. Rośnie też ryzyko innych schorzeń, m.in. choroby Alzheimera czy nowotworów. Najczęstsze objawy to:
- osłabienie kości, w tym skrzywienia i skłonność do złamań
- wady postawy
- bóle mięśni
- większa podatność na infekcje
- osłabienie i problemy z zębami
Niedobór witaminy D - aktualne zalecenia w Polsce
Około 70–80% witaminy D powstaje w skórze pod wpływem promieniowania słonecznego. W naszych warunkach nasłonecznienie jest jednak niewielkie, dlatego zwykle potrzebna jest suplementacja. Jeśli możliwe są regularne „kąpiele słoneczne” między 10:00 a 15:00 przez około 30 minut, dodatkowe dawki wystarczą od listopada do kwietnia. Gdy taka ekspozycja nie wchodzi w grę oraz po 65. roku życia zaleca się suplementację przez cały rok. U osób po 75. roku życia dawki często mieszczą się w zakresie 2000–4000 IU, czyli 50–100 µg na dobę.
Awitaminoza witaminy E
Poważny niedobór witaminy E może skutkować zaburzeniami neurologicznymi, spadkiem płodności, osłabieniem odporności oraz większym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych. Związek ten działa silnie antyoksydacyjnie i wpływa na elastyczność naczyń krwionośnych. Do typowych objawów należą:
- zaburzenia czucia i bolesność mięśni
- drętwienie kończyn i trudności w chodzeniu
- rozdrażnienie i gorsza koncentracja
- pogorszenie kondycji skóry
- osłabienie mięśni
Awitaminoza E zdarza się rzadko. Najczęściej wynika z zaburzeń wchłaniania tłuszczów lub metabolizmu, np. defektu białka transportującego alfa-tokoferol, a także z palenia papierosów.
Awitaminoza witaminy K
Witamina K uczestniczy w krzepnięciu krwi i w mineralizacji kości. Jej znaczny deficyt może prowadzić do krwawień (VKDB), szczególnie niebezpiecznych u noworodków. Objawy obejmują:
- łatwe siniaczenie
- problemy z gojeniem ran
- krwawienia z dziąseł, krwotoki z nosa oraz bardzo obfite miesiączki
Niedobór witaminy C
Głęboki niedobór witaminy C wywołuje szkorbut, czyli ciężkie, wyniszczające zaburzenie. Charakterystyczne symptomy to:
- krwawienie z dziąseł i wypadanie zębów
- kruchość i pękanie naczyń krwionośnych
- utrudnione gojenie ran
- bóle stawów wynikające z niedoboru kolagenu
Awitaminoza witamin z grupy B
Rola witamin z grupy B jest ogromna. Uczestniczą w przemianach węglowodanów, białek i tłuszczów, biorą udział w wytwarzaniu energii i wielu innych procesach. Głęboki niedobór choćby kilku z nich prowadzi do zmian skórnych i problemów z paznokciami, zaburzeń neurologicznych oraz niedokrwistości. Zanim do tego dojdzie, często pojawiają się wczesne sygnały
- popękane wargi i kąciki ust
- zajady
- nadmierne wypadanie włosów
- łuszczenie naskórka
- bolesny, zaczerwieniony język i ból gardła
- suche, swędzące, przekrwione oczy
- apatia i kłopoty ze snem
- zawroty głowy i migreny
- gorsza koncentracja
U kobiet planujących ciążę wyjątkowo groźny jest zbyt niski poziom witaminy B4 i B9. Cholina (B4) wspiera rozwój układu nerwowego płodu i przebieg laktacji, a niedobór kwasu foliowego (B9) zwiększa ryzyko rozszczepu kręgosłupa i innych wad rozwojowych.
Najczęstsze przyczyny niedoborów to nadużywanie alkoholu, stosowanie niektórych leków (np. penicylina, izoniazyd) oraz choroby z zaburzeniami wchłaniania. Nieleczona awitaminoza może mieć skrajnie poważne skutki, w tym prowadzić do zgonu.
Konsekwencje znacznego niedoboru witaminy B12
Brak kobalaminy może doprowadzić do choroby Addisona-Biermera, której charakterystycznym objawem jest niedokrwistość megaloblastyczna. Niedobór B12 sprzyja też otępieniu i pogarszaniu funkcji poznawczych. U chorych obserwuje się m.in.:
- objawy wspólne dla deficytów witamin z grupy B
- utratę smaku i pieczenie języka
- nudności oraz naprzemiennie biegunki lub zaparcia
- spadek apetytu i chudnięcie
- kłucia w opuszkach palców
- osłabienie wzroku lub słuchu
- obniżone napięcie mięśniowe, a nawet niedowłady kończyn
- gwałtowny spadek ciśnienia przy zmianie pozycji
- nietrzymanie moczu
- zaburzenia erekcji
- poważne wahania nastroju i zaburzenia osobowości
- przedwczesne siwienie i inne dolegliwości
Konsekwencje znacznego niedoboru witaminy B12
Brak kobalaminy może doprowadzić do choroby Addisona-Biermera, której charakterystycznym objawem jest niedokrwistość megaloblastyczna. Niedobór B12 sprzyja też otępieniu i pogarszaniu funkcji poznawczych. U chorych obserwuje się m.in.:
- objawy wspólne dla deficytów witamin z grupy B
- utratę smaku i pieczenie języka
- nudności oraz naprzemiennie biegunki lub zaparcia
- spadek apetytu i chudnięcie
- kłucia w opuszkach palców
- osłabienie wzroku lub słuchu
- obniżone napięcie mięśniowe, a nawet niedowłady kończyn
- gwałtowny spadek ciśnienia przy zmianie pozycji
- nietrzymanie moczu
- zaburzenia erekcji
- poważne wahania nastroju i zaburzenia osobowości
- przedwczesne siwienie i inne dolegliwości